انتشار مداوم تصاویر و اطلاعات کودکان توسط والدین در شبکه‌های اجتماعی، که از آن با عنوان شرنتینگ یاد می‌شود، حریم خصوصی و هویت دیجیتال آن‌ها را به خطر می‌اندازد. این پدیده به همراه چالش‌های دیگری مانند آزار اینترنتی و خلأهای قانونی، نیازمند بازنگری جدی در رویکرد خانواده‌ها و نهادهای حمایتی است.
به گزارش مگزین و به نقل از خبر آنلاین، اشتراک‌گذاری عکس‌ها و ویدئوهای کودکان در شبکه‌های اجتماعی به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شده است؛ از تصویر روز اول مدرسه تا لحظات خصوصی خانوادگی. با این حال، این پرسش مطرح می‌شود که آیا والدین به‌صرف سرپرستی، حق دارند هر تصویری را از فرزندانشان منتشر کنند؟ عکس یک کودک با لباس مدرسه ممکن است در نگاه اول ثبت یک خاطره باشد، اما اطلاعاتی درباره محل تحصیل، زندگی و برنامه روزانه او آشکار می‌کند. این ردپای دیجیتال بدون رضایت کودک شکل می‌گیرد و ممکن است سال‌ها باقی بماند و حتی با ابزارهای هوش مصنوعی دستمایه سوءاستفاده شود.
مرضیه ادهم، پژوهشگر حوزه اینترنت و فضای مجازی، این مسئله را یکی از ابعاد مهم حقوق دیجیتال کودکان می‌داند و تأکید می‌کند که والدین سرپرست و امین کودک‌اند، نه مالک هویت و اطلاعات او. در ایران نه‌تنها ابعاد مختلف انتشار محتوای کودکان به‌اندازه کافی دیده نشده، بلکه سیاست‌های محدودکننده اینترنت نیز می‌توانند ابزارهای حفاظت و نظارت خانواده را تضعیف کنند.
خطرات «شرنتینگ» و شکل‌گیری ردپای دیجیتال
انتشار عادت‌وار اطلاعات کودکان از سوی والدین در ادبیات فضای مجازی «شرنتینگ» نامیده می‌شود؛ واژه‌ای که از ترکیب والدگری و اشتراک‌گذاری پدید آمده است. این رفتار همیشه با قصد آسیب همراه نیست، اما اطلاعات حاصل از آن می‌تواند موقعیت مکانی و برنامه‌های زندگی کودک را فاش کند. با گسترش هوش مصنوعی، چهره کودک نیز به عنوان داده زیست‌سنجی در معرض خطر استفاده برای ساخت محتوای جعلی مانند جعل عمیق قرار می‌گیرد.
گزارش‌های مختلف ابعاد این پدیده را نشان می‌دهند؛ از جمله گزارشی در سال ۲۰۱۸ درباره انتشار حدود ۱۳۰۰ عکس از هر کودک پیش از ۱۳سالگی و برآوردی درباره رسیدن تعداد پست‌های مرتبط با یک کودک به ۷۰ هزار مورد تا ۱۸سالگی. همچنین برآوردی درباره سرقت هویت کودکان در بریتانیا با اشتراک‌گذاری اطلاعات از سوی والدین مرتبط دانسته شده است.
رضایت کودک و حق فراموش‌شدن
موضوع شرنتینگ به این پرسش می‌رسد که والدین تا کجا می‌توانند درباره هویت دیجیتال فرزندشان تصمیم بگیرند؟ اصول حقوق کودک بر تفاوت میان سرپرستی و مالکیت تأکید دارد. والدین باید منافع عالی کودک و ظرفیت‌های در حال تحول او را در نظر بگیرند. رضایت کودک نباید موضوعی یک‌بار برای همیشه باشد؛ کودک ممکن است در سن پایین با انتشار تصویری موافق باشد، اما سال‌ها بعد نخواهد آن تصویر در اینترنت باقی بماند. امکان پس‌گرفتن رضایت و درخواست حذف محتوا با مفهوم «حق فراموش‌شدن» ارتباط دارد.
گاهی انتشار تصاویر کودکان از ثبت خاطره فراتر رفته و به ابزاری برای جذب مخاطب و فعالیت تبلیغاتی تبدیل می‌شود. در این حالت باید بررسی کرد که آیا کودک تحت فشار قرار گرفته و منافع او رعایت شده است یا خیر. سلب سرپرستی از والدین در ایران فرایندی دشوار است و موارد پیگیری‌شده بر پایه آزار دیجیتال یا استفاده از کودک به عنوان نیروی کار بسیار محدود است. مداخله نهادهای قضایی یا انتظامی گاهی به تذکر، جریمه یا آموزش محدود می‌شود.
حفظ حقوق کودک در فضای دیجیتال نیازمند توجه به کنوانسیون حقوق کودک (CRC) است که ایران در سال ۱۳۷۲ به آن پیوست. این حقوق شامل منع تبعیض، تأمین منافع عالی کودک، حق حیات، رشد و احترام به نظر اوست. بر اساس تفسیر عمومی شماره ۲۵ کمیته حقوق کودک، انتشار تصاویر از سوی والدین از منظر تهدید حریم خصوصی نیز قابل توجه است.
آزار اینترنتی و قوانین حمایتی
آزار اینترنتی یا قلدری سایبری از طریق شبکه‌های اجتماعی، پیام‌رسان‌ها یا بازی‌های آنلاین رخ می‌دهد و شامل ارسال پیام‌های تهدیدآمیز، انتشار شایعه و افشای اطلاعات شخصی است. یونیسف انتشار محتوای خصوصی بدون رضایت را نیز در این چارچوب بررسی می‌کند. در یک مطالعه بین‌المللی در سال ۲۰۱۹ روی حدود ۱۷۰ هزار کودک و نوجوان ۱۳ تا ۲۴ ساله در ۳۰ کشور، حدود یک نفر از هر سه نفر تجربه آزار اینترنتی را گزارش کرد. مطالعه دیگری در ۴۴ کشور در سال‌های ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ نشان داد که حدود یک نفر از هر شش نوجوان تجربه آزار آنلاین داشته است.
در ایران، قانون حمایت از اطفال و نوجوانان مصوب ۱۳۹۹ ظرفیت‌هایی برای پیگیری برخی مصادیق آزار در فضای مجازی دارد. بند ۹ ماده ۱۰ این قانون رفتارهای مرتبط با آزار جنسی از طریق ارتباط در فضای مجازی را پوشش می‌دهد. با این حال، همه شکل‌های آزار دیجیتال مانند کلاهبرداری، لطمه به آبرو و سوءاستفاده از اطلاعات شخصی، به‌ویژه مواردی که عامل آن والدین هستند، به همان اندازه روشن در سازوکارهای اجرایی دیده نشده‌اند. تجربه آزار در کودکی به دلیل دوره شکل‌گیری هویت اهمیت زیادی دارد و آثار روانی و اجتماعی آن می‌تواند در مراحل بعدی زندگی همراه فرد بماند.
منبع: khabaronline.ir – کد خبر: 2285845
